E. Curtius: Topika
- w retoryce starożytnej – skład podręczny, pomysły do układania mów – skromne przedstawienie się, wprowadzenie, formuły wstępne i kończące;
- topika mowy pocieszającej – wszyscy muszą umrzeć, nawet najwięksi, podaje się przykłady długowiecznych a sławnych albo przedwcześnie zmarłych;
- topika poetycka – należy do niej piękno natury.
Afektowana skromność:
- we wstępie trzeba życzliwie nastawić słuchaczy przez skromne zachowanie. Gdy zwróci się uwagę na skromność, skromność staje się afektowana. Mówca ma okazać pokorę i uległość (na przykład – że obawia się krytyki wykształconych, nie ośmiela się mieć nadziei, że osiągnie cel, nie dorówna zadaniu, użala się nad swą nieuczoną wymową, zapewnia, że się boi). Topos skromności przeplata się z formułą „piszę, bo poprosił mnie przyjaciel / opiekun / przełożony”, „piszę na rozkaz kogoś”. W toposie skromności – zapewnienia, że autor chciał oszczędzić czytelnikowi przesytu i nudy.
Topika wstępu:
- służy uzasadnieniu określonej kompozycji tekstu: a) „przynoszę coś, czego nikt jeszcze nie mówił”, b) topos dedykacji, c) „posiadanie wiedzy sprawia, iż obowiązkiem jest dzielić się nią”, d) „bezczynności należy unikać” – i dlatego ma się tworzyć;
- podaje się szkodliwe skutki próżnowania;
- s. 96 przekształcenie toposu lenistwa umożliwiało także zalecenie, aby uprawiać twórczość poetycką jako środek przeciwko zgnuśnieniu i występkowi.
Topika zakończenia:
- zakończenie powinno zawierać podsumowanie głównych punktów i myśli wystąpienia, a potem odwołać się do uczuć słuchacza (wzbudzić u niego entuzjazm albo współczucie) – to niemożliwe w poezji, stąd w poezji urywane zakończenia. W średniowieczu – powód zakończenia to zmęczenie. Czasem – pragnienie odpoczynku. Topos „musimy już kończyć, bo noc się zbliża”.
Inwokacja do natury:
- pierwotnie miała znaczenie religijne;
- u Sofoklesa – siły przyrody są uczłowieczone, współczujące, pomogą opłakiwać zmarłych. Pomogą wyrazić uczucia bohaterskie i sytuacje tragiczne.
Świat na opak odwrócony (z adynat wergiliańskich):
- narzekanie na czasy, wszystko jest na opak;
- walka między pokoleniami;
- motywy komiczne mają większą żywotność niż inne;
- świat na opak dotyczy też zwierząt.
Chłopiec i starzec:
- topos starego chłopca albo młodego starca;
- wyrósł z sytuacji psychologicznej późnego antyku;
- wychwalanie młodości i cześć dla starości jednocześnie;
- czasem topos odwrócony – „stary człowiek jako chłopiec”;
- żywy do XVII wieku jako schemat pochwalny;
- archetyp, wyobrażenie należące do nieświadomości zbiorowej.
Stara kobieta i dziewczyna:
- matrona pełna żywotności, ale jednocześnie stara;
- żywotna staruszka – Filozofia u Boecjusza – wrażenie wybawicielki;
- atrybuty postaci kobiecej korespondują z językiem snów – we śnie kobiety mogą być równocześnie młode i stare;
- zjawisko odmłodzenia starej kobiety – symbol pragnienia odrodzenia osobowości.
zmordulec