20cd.doc

20. Tradycja literacka i problemy procesu historycznoliterackiego (2)
 

Sławiński J.: Synchronia i diachronia w procesie historycznoliterackim. W: Problemy teorii literatury. S. 2. Red. H. Markiewicz.

1)     Nie da się określić wewnętrznych praw mikrokosmosu utworu przy jednoczesnym uchwyceniu jego uczestnictwa w procesie historycznym. I odwrotnie im bardziej skupiamy uwagę na „zdarzeniowości” dzieła i jego udziale w procesie ewolucyjnym, tym bardziej znika ono z pola widzenia jako ustabilizowany porządek. Możliwe jest przechodzenie od jednego do drugiego podejścia metodologicznego, ale nie możliwa jest ich równoczesność.

Zatem przeciwieństwo między indywidualnym dziełem a procesem historycznym sprowadza się do przeciwieństwa między „twardą” synchronią dzieła, a diachronicznym charakterem procesu historycznego.

2)     Możemy mieć do czynienia z pewnym ciągiem ewolucyjnym, jest to możliwe do orzeknięcia, kiedy jest jakaś grupa utworów wpisujących się w pewien znaczący dla danego okresu prąd myślowy. Problem jednak pojawia się w przypadku jednego utworu. Pojedynczy utwór musi być potraktowany jako znak, reprezentant pewnego systemu możliwości literackich. Teza o ewolucyjnym ciągu odnosi się natomiast nie do pojedynczego utworu, ale do całości, którą ten utwór  reprezentuje. Poszczególne utwory o których mówi się, że tworzą jakiś ciąg rozwojowy, są tylko zespołem informacji o kolejnych stanach systemu, który istnieje poza nimi. Pojęcie procesu rozwojowego zakłada korelatywne pojęcie struktury, bowiem wszelka zmiana daje się tylko wtedy zidentyfikować, gdy potrafimy wskazać dwa różne stany skupienia tego samego układu. Z drugiej strony pojęcie struktury zależne jest od pojęcia procesu ewolucyjnego, bowiem strukturalność można stwierdzić tylko poprzez określenie, czy zachowuje on pewną stałość podstawowych elementów i związków, pozostających w opozycji do innych elementów i związków zmieniających się w czasie.  Ustalenie metodologiczne w tej kwestii należy zawdzięczać rosyjskim formalistom. Dzięki impulsom płynącym z lingwistyki przezwyciężającej przeciwieństwa synchronii i diachronii, jako przeciwieństwa statyki i dynamiki języka, stała się możliwa dojrzała refleksja metodologiczna, zmierzająca do dialektycznego pojednania kategorii struktury i procesu ewolucyjnego. Na uwagę zasługuje tu praska szkoła językowa, w której podkreślano niezbędność terminów diachronii przy opisie systemu językowego i terminów synchronii przy opisie ewolucji systemu. Strukturalizm wprowadza pojęcie: langue literatury, wyodrębniając sferę systemowych zależności, w obrębie których można zaobserwować zachodzące zmiany ewolucyjne, przy czym równocześnie strukturalizm zlekceważył rolę indywidualnej wypowiedzi literackiej: parole, jako jednostki procesu  historycznoliterackiego. Zatem pojęcie jakiejkolwiek zmiany dotyczy nie pojedynczych utworów, tylko określonych systemów. Przy czym proces historycznoliteracki przebiega w obszarze literackiej langue, ale o tyle o ile dzieje się na poziomie indywidualnym parole.  Każdy utwór uczestniczy w procesie , jako cząstkowa realizacja systemu zarazem, jako mimowolna innowacja systemu i jako najmniejszy konieczny warunek jego zmiany.

Tradycja literacka jest naturalnym kontekstem dzieła. Współdziała z utworem literackim. Jest językiem pośredniczącym między utworem, a wszelkimi jego kontekstami.

3)     Stosunek między tradycją, dziełem lit. jest pod wieloma względami analogiczny do relacji między wypowiedzią, systemem językowym. Tradycja literacka nakłada na system pewne ograniczenia. Jednym z głównych zadań poetyki historycznej jest ustalenie jak w różnych warunkach przedstawia się współdziałanie języka z tradycją i w jaki sposób tradycja pośredniczy między językiem a wypowiedzią literacką. Wypowiedź literacka jest użyciem tradycji. System umożliwia wypowiedź, ale jedynie dzięki niej jest aktualizowany i utwierdzany.

3 podstawowe aspekty skomplikowania struktury tradycji:

a)      Ma dwojaki sposób istnienia: jako zasób dokonań literackich i jako inwentarz norm literackich. Dzieło, które jest rozstrzygnięciem jednorazowym nie tylko informuje o swoim byciu tu i teraz, ale także przywołuje szerszy repertuar możliwości, który został w nim cząstkowo zrealizowany. Utwór jest połączeniem określonych wartości, ale za każdą wyodrębnioną właściwością stoi klasa właściwości. Granicą takiej potencjalnej klasy jest norma literacka- kryterium ograniczające stopień  różnorodności możliwych realizacji danej cechy.

b)     Tradycja w aspekcie strukturalnym jest systemem norm. Poszczególne normy są osadzone w kontekście szczątkowych systemów i poprzez udział w nich uczestniczą w całościowej strukturze tradycji. Przedstawić jej stan w momencie historycznym, to opisać funkcjonowanie rozmaitych zbiorów norm uporządkowanych wewnętrznie i rozmieszczonych hierarchicznie i współrzędnie. Pojedynczy utwór jest wykładnikiem kompromisu między różnymi repertuarami norm.

c)      W każdym momencie jest ona równoczesnością wszystkich swoich przeszłych stanów, minionych faz ewolucyjnych, przestrzenią w której współżyją i nachodzą na siebie różne etapy i okresy rozwojowe. Dowolny stan tradycji daje się charakteryzować jako „projekcja diachronii w synchronię”. Natomiast kształtowanie się tradycji nie jest mechanicznym nawarstwianiem się faz przebiegu historycznoliterackiego, ale ustawicznym tasowaniem się warstw, nieprzerwaną reorganizacją ich układu.

4)     Tradycja występuje jako kontekst indywidualnego przekazu, jednocześnie tkwiąc w jego wewnętrznym porządku. Nowo powstający utwór wchodzi w tradycję, ale w takiej mierze, w jakiej tradycja ulega w nim interioryzacji.

Pojęcie : fenotypu i genotypu.

a)      Fenotyp utworu- to eksplikowana struktura jego cech. Określa indywidualne niepodobieństwo i podobieństwo dzieła do innych konkretnych przekazów.

b)     Genotyp- implikowana struktura norm literackich przywoływanych w tym utworze. Osadza dzieło w systemie norm tradycji. Jest ponadindywidualnym kodem literackim wpisanym w jednostkowy komunikat. Jest uzewnętrzniony przez różne fenotypy.

TRADYCJA- funkcjonuje zawsze synchronicznie. Innowacje ulegają w jej kontekście systematyzacji i zostają wprowadzone w porządek równoczesności wraz z wcześniejszymi doświadczeniami. One wciąż diachronizują ten kontekst i przywracają mu wymiar następstwa czasowego. Proces historycznoliteracki jest jednością synchronii i diachronii.

3