1.Periodyzacja historii administracji.
PERIODYZACJA- podział dziejów na okresy. Podstawowym kryterium periodyzacji są przemiany w stosunkach społeczno – gospodarczych ,zmiany polityczno i ustrojowo – prawne.
- od VIII w do połowy X w- państwa plemienne.
- MONARCHIA PATRYMONIALNA - połowa X (966 r.-chrzest Polski) do -1320 r (koronacja Władysława Łokietka)
- państwo wczesno – feudalne 966 – 1138 (Testament Krzywoustego)
- okres rozbicia dzielnicowego 1138 – 1320
- MONARCHIA STANOWA 1320 – 1454 ( przywileje nieszawskie)
- RZECZPOSPOLITA SZLACHECKA (i RP) 1454-1794
- demokracja szlachecka 1454 1652 (1 zerwanie sejmu)
- oligarchia magnacka 1652 – 1764 (sejm konwokacyjny)
- początki monarchii konstytucyjnej 1764 – 1794
- OKRES ZABORÓW od 1772/1795 (rozbiory) do 1918 r. (koniec I wojny Swiatowej)
- II RZECZPOSPOLITA 1918 – 1939
- ustrój parlamentarny 1919 (zwołanie sejmu ustawodawczego); 1926 (zamach majowy)
- ustrój autorytarny 1926 – 1939
- OKRES OKUPACJI – 1939 do 1944/45 (wyzwolenie Polski spod okupacji niemieckiej)
- POLSKA LUDOWA- 1944 – 1989
- III RP – od 1989 ( pierwsze demokratyczne wybory )
2.Pozycja monarchii w okresie wczesnofeudalnym.
MONARCHIA (król lub książę) – stał na czele państwa i sprawował pełnie władzy (stanowił ucieleśnienie państwa). Był właścicielem państwa,miał prawo je podzielić. Dziedziczenie państwa odbywało się na zasadach prawa prywatnego. Władzę monarcha sprawował osobiście. Organem doradczym monarchy była Rada. Członków Rady powoływał monarcha spośród najwyższych dostojników. W razie gdy monarcha nie przestrzegał praw,możnowładcom przysługiwało prawo oporu (IUS RESISTENDI) – możliwość usunięcia władzy siłą.
W ważnych sprawach zwołano WIEC – zgromadzenie wolnej ludności miasta i okolic.
Środki materialne monarcha pozyskiwał z własnej gospodarki myta (ceł) oraz regaliów: ziemi,łowieckie,rybołóstwo,górnicze,solne,grodowe,wodne,młynne,targu,karczmy.
Monarsze przysługiwało wyłączne prawo bicia i wymiany monety.
3.Zasada patrymonialna i jej skutki prawne.
Zasada polegała na uznaniu państwa za dziedziczoną własność monarchy. Władzę dziedziczyli synowie w linii prostej. Od dziedziczenia wyłączne były kobiety i synowie przeznaczeni do stanu duchowego.
Elekcja odbywała się w obrębie jednej dynastii. Częstą praktyką był podział państwa pomiędzy wszystkich synów uprawnionych do dziedziczenia, lub wydzielania dzielnic dla synów albo rodzeństwa.
4.Urzędy nadworne okresu monarchii wczesnofeudalnej. Wpływ monarchii karolińskiej.
W okresie wczesnofeudalnym nie odróżniano urzędów dworskich i państwowych. Dostojnicy dworscy byli równocześnie najwyższymi urzędnikami państwowymi. Wywodzili się oni z dawnej starszyzny plemiennej. Powstawały kolejne urzędy. Początkowo urzędnicy byli sobie równi. Dopiero później wytworzyła się hierarchia urzędów. Na jej kształt miały wpływ wzorce karolińskie. Urzędnicy nie mieli własnych kompetencji – zawsze występowali w imieniu monarchy.
URZĘDY NADWORNE
Komornicy –ogół dworzan, Komesi – zajmujący wyższe stanowiska niż komornicy
Urzędy dworskie: Dostojnicy –najwyżsi urzędnicy administracji państwowej: KOMES NADWORNY (wojewoda) zastępował panującego w różnych dziedzinach zarządu państwem oraz w sprawowaniu sadów, dowodził wojskiem panującego, KANCLERZ-kierował kancelaria, prowadził korespondencję, zajmował drugie stanowiska na dworze po wojewodzie, SKARBNIK-czuwał nad skarbem monarszym (kosztowności, klejnoty oraz dokumenty, zarządzał archiwum, MINCERZE –zarządzali zasobami mennicy, pod ich kontrola odbywała się wymiana pieniądza, posiadali jurysdykcję w tym zakresie Z czasem stracił charakter urzędnika dworskiego, stając się przedsiębiorcą zajmującym się biciem monet, CZEŚNIK- zajmował się zaopatrzeniem piwnic dworskich, STOLNIK-przygotowywał posiłki na dworze, ŁOWCZY-organizował polowania, KONIUSZY-miał piecze nad końmi. Z czasem wielu dostojników przestało pełnić funkcje zawarte w nazwie ich urzędu, na które powoływano tak zwanych poddostojników (podczaszy, podstoli, podłowczy). Dostojnicy natomiast zachowywali tytuł upoważniający do przebywania w otoczeniu władcy i zasiadania w radzie monarszej (elita władzy)
5.Zarząd lokalny monarchii patrymonialnej.
Podział administracyjny: PROWINCJE-zarządzane przez namiestników, OKRĘGI GRODOWE (kasztelańskie) –podlegały prowincjom, na czele stał kasztelan, OPOLA-kilka, kilkanaście wsi zarządzanych przez starostę
NAMIESTNIK prowincjonalny -najwyższe stanowisko spośród urzędów lokalnych, zanikało wraz z powstaniem państewek dzielnicowych, KOMES GRODOWY (kasztelan) stanowisko to zyskało na znaczeniu w okresie zaniku prowincji, kasztelan urzędujący w grodzie stał się najważniejszym urzędnikiem administracji terenowej, sprawował administrację gospodarczą i sądownictwo w powierzonym okręgu, ściągał daniny w naturze i świadczenia od podległej grodowi ludności służebnej, bronił swego terenu przed wrogami, swoje zadania wypełniał posługując się podległymi urzędnikami (chorąży-sprawił rycerstwo i prowadził je do kasztelana, Wojski- zastępował kasztelana w sprawach wojskowych, sędzia grodowy, włodarz –zajmował się sprawami gospodarczymi0. Uposażenie kasztelana i jego urzędników stanowił udział w daninach i posługach ludności, karach sądowych i regaliach. W okresie rozbicia dzielnicowego państewka dzielnicowe dzieliły się tylko na okręgi grodowe z kasztelanami na czele.
STAROSTA – został wprowadzony przez Wacława II, na wzór czeski. Urzędnik ten mianowany i odwoływany przez króla, stał się najważniejszym organem adm, terenowej w państwie, nie musiał pochodzić z danej ziemi, więc stał się sprawnym narzędziem w rękach władcy, dbającym o jego interesy (wojewoda i kasztelan – lokalni możnowładcy, często opozycja nie mieli nic do gadania od momentu pojawienia się kogoś wyżej)
6.Następstwo tronu w okresie patrymonialnym.
Monarcha w okresie patrymonialnym był „właścicielem” państwa. Miał prawo podzielić je według własnego uznania. Działo się to w obrębie jednej dynastii. Przeważnie na następcę tronu powoływany był najstarszy z synów panującego władcy. Działo się tak do Bolesława Krzywoustego. Ustanowił on nowe zasady obejmowania tronu. Każdy z jego synów otrzymał swoją dzielnicę dziedziczną. Najstarszy z rodu miał być princepsem (seniorem). Miała mu przysługiwać władza zwierzchnia nad juniorem ( młodszymi książętami)oraz dzielnica senioralna – wyłączona spod zasady patrymonialnej i w związku z tym nie podlegająca dziedziczeniu i podziałowi. Juniorzy byli wasalami seniora.
1177r – złamano zasadę testamentu – możni wprowadzili na tron księża zwierzchniego Kazimierza Sprawiedliwego. Kazimierz Sprawiedliwy został otruty w 1194r – po jego śmierci wprowadzono na tron jego syna Leszka Białego,co spowodowało wojnę domową.
7.Immunitety i przywileje ziemskie.
PRZYWILEJE – dodatkowe uprawnienie,które przysługuje uprzywilejowanemu a nie przysługuje pozostałym. Przywilej ziemski dotyczył wszystkich panów danej dzielnicy. Przywileje ziemskie stały się punktem wyjścia dla przywilejów generalnych.
IMMUNITET – zwolnienie od obowiązku ciążącego na pozostałych lub od podległości władzy Księcia w pewnych sprawach. Z chwilą nadania immunitetu prawa przysługujące władcy przechodziły na instytucję kościelną
- immunitet ekonomiczny (skarbowy)
- immunitet sądowo – administracyjny
PRZYWILEJE ZIEMSKIE
1228r – przywilej w Cieni (Wł. Laskonogi). Pierwszy przywilej ziemski wydany dla dzielnicy krakowskiej. Wł. Laskonogi zobowiązał się do przestrzegania immunitetów,rządzenia według rady biskupów oraz nienakładania nienależnych podatków.
1291r – przywilej w Lutomyślu (Wł. II Czeski) dla Małopolski. Wacław zobowiązał się do obsadzenia urzędów w porozumieniu z dostojnikami oraz zapewnił ludność wszystkich stanów,że nie będą od niej ściągane żadne nowe i nienależne świadczenia.
8.Skarbowość okresu patrymonialnego.
Daniny publiczne –wszelkie formy przywłaszczania dóbr przez państwo od mieszkańców w celu zaspokajania potrzeb aparatu władzy, danina z gospodarstwa chłopskiego (zwana poradlnym) uiszczana od obszaru ziemi,
Służebność –posługi związane z komunikacją, objazdami monarchy i urzędników, np. powóz –obowiązek dostarczania koni i wozów dla podróży monarszych po kraju, transportu jego rzeczy oraz ludzi dla ochrony i posług, podwoda -obowiązek dostarczania koni pod wierzch podróżującym urzędnikom, przewód zwykły (chłopski) oraz służebności łowieckie.
Regalia (uzupełnienie danin i służebności) czyli zaostrzone wyłącznie dla monarchy dziedziny działalności gospodarczej (regale ziemi, łowieckie, górnicze, solne, grodowe, wodne, targu oraz karczmy, mennicze, lokacyjne).
- 1221 – zezwolenie księcia Henryka I brodatego na lokowanie wsi na prawie niemieckim (Wrocław) – 1 miara pszenicy i 1 miara owsa
-1257 – przywilej lokacji m.Krakowa na prawie niemieckim – podatek od młynów (pół grzywny używalnego srebra od koła), dziesięcina z mennicy, czynsz ze sklepów i kramów (oprócz rzeźników, piekarzy, szewców)
- 1291 dokument lokacyjny wsi Radlina na prawie niemiecki – 2 miary pszenicy, 4 miary żyta, 6 miar owsa, wiardunek srebra
9.Osadnictwo na prawie polskim i niemieckim na ziemiach polskich.
Osadnictwo na prawie polskim rozwijało się samo lub też prowadzone było przez monarchię i wielkich właścicieli ziemskich już może w XI wieku ale jako zjawisko poświadczone źródłami historycznymi występuje dopiero w XII wieku zwłaszcza zaś w drugiej jego połowie. Istoty jego nie stanowi samo tylko określenie ciężarów równości wiejskiej na rzecz pana ziemi, a w każdym razie nie ma powodu jej tak zacieśniać, bo owszem bez trudności można wykazać, iż w drugiej połowie XII wieku rozwijało się osadnictwo w ścisłym słowa tego znaczeniu, mogące się poszczycić takimi wynikami jak szereg nowych wsi, a więc wydatne rozszerzenie przestrzeni uprawnej. Że zaś rozwijało się ono przed wszelkimi zaczątkami kolonizacji niemieckiej i prowadzone było przez rodziny, polski element osadniczy, nie można go więc trafniej nazwać, jak kolonizacja na prawie polskim. Wprowadził jak w szczególności Bolesław Wysoki.
10.Geneza i charakter urzędów ziemskich.
Urzędy ziemskie wywodziły się z : urzędów nadwornych poszczególnych dzielnic (np. wojewodowie), urzędów zarządu lokalnego np.: kasztelan
HIERARCHIA URZĘDÓW ZIEMSKICH
WOJEWODA – członek Rady Królewskiej (prowadził pospolite ruszenie z obszaru województwa, zwoływał zgromadzenia szlachty (sejmiki) i przewodniczył, wydawał glejty (listy żelazne) gwarantujące bezpieczeństwo, ustalał taksy wojewodzińskie, stał na czele rady panów województwa, sprawował nadzór nad miastami
KASZTELAN – członek Rady Królewskiej, pomocnik wojewody, w wyniku nadawania immunitetów urząd kasztelana stracił większość kompetencji na rzecz starosty
PODKOMORZY – sądził sprawy szlachty o rozgraniczenie dóbr szlacheckich
SEDZIA ZIEMSKI – sądził sprawy szlachty osiadłej
URZĘDY HONOROWE – chorąży, wojski, podstoli, Łowczy, cześnik, podczaszy, miesznik
Urzędy były nadawane dożywotnio. Przy obsadzie urzędów Dygnitarskich Król zobowiązany był zasięgnąć rady Panów Ziemi. Urzędnikiem terytorialnym będącym „ramieniem książęcym” i przeciwwaga dla urzędników ziemskich był starosta.
11.Organizacja stanów w okresie monarchii stanowej.
Monarchia Stanowa była wynikiem wyodrębniania się zróżnicowanych pod względem prawnym grup ludności (stanów) Przynależność do stanu była dziedziczona (istniały wyjątki np. poprzez małżeństwo). Istaniały 3 podstawowe wyróżniki stanów: *stosunek do ziemi, *posiadanie odrębnego systemu prawnego, *instytucje obrony praw stanu. W Polsce: *stan szlachecki (wywodził się z możnowładztwa oraz dawnej drużyny), *stan duchowy, *stan mieszczański, *chłopi. W Polsce dominującą pozycję posiadał stan szlechecki. Pozycję szlachty umacniała jej wysoka liczebność. Obronę pozycji szlachty gwarantował rozwój reprezentacji stanowej w postaci sejmików ziemskich, sejmów prowincjonalnych oraz Sejmu Walnego. Szlachta żądała od Króla coraz to nowych przywilejów umacniających jej dominację (w zamian za poparcie Króla). Również zmiany dynastyczne sprzyjały umocnieniu się szlachty (Ludwik Węgierski i Wł. Jagiełło musieli zapłacić przywilejami za poparcie szlachty). Kolejne przywileje ograniczały kompetencje Króla. Ostatnim przywilejem nadanym przez króla był Przywilej Nieszawski 1454 (Kazimierz Jagiellończyk). Później przywileje były nadawane w formie Konstytucji Sejmowych. Szlachcicem można było zostać przez Nobilitację (uszlachetnienie) lub indygent (uznanie obcego szlachcica w Polsce). Stan duchowy – posiadał odrębny system prawa (prawo kanoniczne) i sądownictwa. Stan mieszczański – powstał w wyniku kolonizacji na prawie niemieckim.
12.Przywileje stanowe szlachty – regulacje dotyczące urzędów.
1374 – Przywilej w Koszycach: *urzędy ziemskie są dożywotnio udzielane z nominacji monarszej szlachcie osiadłej, posiadającej włości w danym okręgu (nie obcokrajowcom i przybyszom), *urzędnik nie jest odpowiedzialny i jest nieusuwalny, *starostą nie może zostać Książę, *Starosta nie jest urzędem dożywotnim, może być odwołany
1388 – Przywilej Piotrkowski (Wł. Jagiełło): * monarcha zrzeka się prawa wydawania listów zapowiednich (ekspektatyw, obietnic objęcia urzędu), *obietnica zniesienia urzędu oprawcy
1422 – Przywilej Czerwiński: *zakaz łączenia urzędu starosty i sędziego ziemskiego, *Rada Królewska decyduje o systemie monetarnym
1423 – Status Warcki: *sprecyzowanie kompetencji starosty.
1454 – Przywileje nieszawskie: *zakaz łączenia urzędu starosty z urzędem wojewody lub kasztelana, *równy dostęp do urzędów centralnych dla szlachty z Małopolski i Wielkopolski, *wprowadzenie taksy wojewodzińskiej.
13.Urzędy dygnitarskie w monarchii stanowej.
Urzędy centralne – dzieliły się na nadworne i koronne
1. Kanclerz i podkanclerz (osoby duchowne, kierowali pracami kancelarii, prowadzili korespondencje dyplomatyczna, wydawali przywileje)
2. 2 podskarbich ( koronny- zarządzał skarbem państwowym, nadzorował mennice, archiwum), nadworny (rachunkowość państwa)
3. 3 marszałków – wielki koronny (zarządzał dworem, sprawował sądownictwo nad dworzanami, ustalał ceny żywności) nadworny (zastępca)
Podział administracyjny- województwa, ziemie. Stanowiły one równorzędne okręgi administracyjne.
Wojewoda – członek Rady Królewskiej z urzędu: *pospolite ruszenie z obszaru województwa, *zwoływał zgromadzenie szlachty (Sejmiki) i przewodniczył im, *stał na czele rady panów województwa, *sprawował nadzór nad miastami
Kasztelan – członek Rady Królewskiej z urzędu: *pomocnik wojewody, *utracił większość kompetencji na rzecz starosty lub w wyniku nadania immunitetów
Podkomorzy: * sądził sprawy o rozgraniczenie dóbr szlacheckich
Sędzia ziemski: * sądził sprawy szlachty osiadłej
14.Starostowie – ich rodzaje i kompetencje.
Urząd Starosty (wprowadzony przez Wacława II) miał być urzędem administracji lokalnej. Miał być to urząd którego celem było przeciwstawienie się opozycji możnych oraz zapewnienie spokoju i porządku wewnętrznego. Starosta był powoływany i odwoływany przez Monarchę. Musiał być Polakiem urodzonym w Królestwie. 4 starostwa generalne: *starosta wielkopolski (generalny), *ruski, *podolski, *krakowski. Starosta był namiestnikiem monarchy, początkowo wykonywał w jego imieniu wszystkie funkcje władcze z wyjątkiem przywilejów. Mógł zwołać pospolite ruszenie i dowodzić nim. Sprawował zwierzchnictwo nad zamkami i grodami. Sprawował zarząd majątkiem królewskim położonym w danej ziemi. Powoływał władze miast królewskich lub zatwierdzał je. Był egzekutorem wyroków sądowych.
W XVI-XVIIw starosta stał się urzędnikiem dożywotnim. Ewolucja tego urzędu doprowadziła w 1611 roku do uznania go za urząd ziemski. Starostwa dzieliły się na grodowe i niegrodowe. Starosta miał prawo sądzenia szlachty nieosiadłej oraz osiadłej w sprawach dotyczących: *napadu na dom szlachecki, *podpalanie, *rabunku na drodze publicznej, *gwałtu.
15.Geneza parlamentaryzmu w monarchii stanowej.
W okresie monarchii stanowej nastąpiła znacząca zmiana funkcji i organizacji wieców, co doprowadziło do powstania zgromadzeń stanowych. Rezultatem tego procesu było trwałe wyodrębnienie się u schyłku XV w. dwuizbowego parlamentu polskiego. Dawne wiece przybrały postać międzydzielnicowych i dzielnicowych zjazdów urzędniczych z udziałem książąt. Na tych zjazdach książę podejmował najważniejsze decyzje państwowe. Ponadto na wiecach książęta sprawowali sądy. Początki parlamentaryzmu polskiego łączyły się z jednej strony z procesem emancypacji politycznej szlachty, a z drugiej z kształtowaniem się dwuizbowego sejmu odzwierciedlającego układ polityczny pomiędzy Królem, urzędniczym możnowładztwem i średnią szlachtą. Uczestnictwo szlachty, reprezentantów miast i dostojników w zjazdach (wiecach) doprowadziło do określenia ich jako Sejmów, czyli zgromadzeń powszechnych. Więc rozbił się na: *sąd wiecowy , *radę dostojników – rada panów. Po 1320 roku Łokietek najważniejsze sprawy rozstrzygał na zjazdach ogólnopaństwowych nazywanych Sejmami Walnymi.
16.Powstanie sejmu walnego i jego struktura.
Sejm walny rozwinął się w XV w. Wywodził się z obrad monarchy z Radą Królewską, kiedy na posiedzenia zaczęli przybywać przedstawiciele szlachty oraz niektórych miast i kapituł. Rozwojowi sejmu sprzyjały elekcje oraz zasada, że Król nie może nakładać nowych podatków bez zgody stanów. 1493r reprezentacja szlachty obradowała osobno od Rady Królewskiej. Odrębne obrady Rady Królewskiej (wraz z Królem) i izby poselskiej stały się zwyczajem. Na koniec obie izby spotykały się, aby uzgodnić stanowisko i uchwalić Konstytucję (miasta bojkotowały zjazdy szlacheckie z powodu antymiejskiej polityki szlachty – stąd w izbie poselskiej zabrakło reprezentacji innych niż szlachta stanów). Monarcha posiadał inicjatywę ustawodawczą. Rada Królewska miała kompetencje prawodawcze jedynie w zakresie skarbowości, w pozostałych sprawach mogła jedynie radzić. 1505 r zasada, ze uchwały sejmowe muszą zapadać za zgodą 3 stanów sejmujących – Króla, Senatu i Izby Poselskiej (Konstytucja Nihil novi uchwalona na sejmie radomskim w 1505 r.)
Kompetencje Sejmu Walnego: *uchwalenie podatków, *uchwalenie nowych praw, *wyrażanie zgody na zwołanie pospolitego ruszenia, *nadawanie kierunku polityce zagranicznej, *kontrola podskarbich, *kontrola króla (senatorowie rezydenci), *zawieranie traktatów pokojowych i sojuszy.
17.Geneza i rozwój sejmików do 1764r.
Sejmiki ziemskie wykształciły się z dawnych wieców dzielnicowych. Wiec rozbił się na Sąd Wiecowy i Radę Dostojników Ziemskich (Radę Panów), która sprawowała administrację lokalną i stanowiła ustawodawstwo. W wyniku wzrostu znaczenia szlachty w obradach zaczął brać udział ogół szlachty. W XV w udało się szlachcie przekształcić sejmik tak, ze stał się on wyrazicielem woli ogółu. Uchwały sejmikowe (Lauda) podejmowane były jednomyślnie ( z wyjątkiem wyborów posłów – wybierano ich większością głosów). Sejmiki zwoływane były przez Króla – zbierały się w każdym województwie i w każdej ziemi.
Sejmiki: *kodyfikowały prawo zwyczajowe ziemi, *nadawały podatki lokalne, *sprawowały funkcje sądownicze (jako Sąd wyższy), *wybierały posłów na sejm walny i deputatów do Trybunału Koronnego, *wybierały kandydatów na urzędy miejskie.
Po 1454r (Przywileje nieszawskie) wzrosło znaczenie sejmików (wyrażały zgodę na zwołanie pospolitego ruszenia). Dalszy wzrost znaczenia sejmików był wynikiem upadku władz centralnych w XVII – XVIII w. Od XVII w sejmikowi przewodził Marszałek (wybierany spośród szlachty).
Rodzaje sejmików: *przedsejmowy: -wybierał posłów, -układał lustrację poselską, -wysłuchiwał legacji królewskiej o zwołaniu sejmu. *generalny: -zbierał się przed obradami sejmu, - posłowie i senatorowie każdej prowincji uzgadniali wspólne stanowisko, *relacyjny: -wysłuchiwał relacji posłów z obrad sejmowych. *elekcyjny: - wybór kandydatów na urząd ziemski (Król spośród nich wybierał tego kogo powoływał)
Sejm początkowo zwoływany był raz w roku, później przyjęto zasadę zwoływania sejmu raz na dwa lata. W razie potrzeby w każdym czasie można było zwołać sejm nadzwyczajny (nie dłużej niż dwa tygodnie). Sejmy najczęściej zwoływano w Piotrkowie. Po Unii Lubelskiej (1569) Sejm w Warszawie. Od 1673 co trzeci sejm zwoływano do Grodna. Sejmik ziemski: - zjazd całej szlachty z terenu danej ziemi lub województwa. Obradom Sejmiku przewodniczył Starosta (Wielkopolska), Wojewoda (Małopolska) lub najwyższy godnością urzędnik ziemski.
18.Elekcja jagiellońska w Polsce.
1370 – Złamana zasada dziedziczności tronu w Polsce – po śmierci Kazimierza Wielkiego, który nie pozostawił legalnego, męskiego potomka, tron po nim przejął Ludwik Węgierski (a Andegawenów). On również nie miał syna. Za cenę przywileju koszyckiego zapewnił poparcie Panów dla jednej ze swoich córek. Panowie Polscy wybrali na Króla Jadwigę a na jej męża księcia litewskiego Jagiełłę. Władysław Jagiełło w zamian za przywileje uzyskał zapewnienie, że po jego śmierci królem zostanie jeden z jego synów. Osobę kandydata ustaloną przez Radę Królewską obierał zjazd elekcyjny składający się z Rady Królewskiej, Szlachty i przedstawicieli miast. Mimo wprowadzenia elekcyjności, aż do śmierci Zygmunta Augusta (1572) korona nie wyszła poza obręb dynastii Jagiellonów – wynikało to z dążenia do zachowania ścisłego związku z Litwą.
19.Władza królewska w Rzeczpospolitej szlacheckiej.
Po przywróceniu Królestwa Polskiego w 1320r silnie podkreślono suwerenny charakter Państwa niezależnego. Sprawujący władze najwyższy Król był suwerenem. Praktyka wyboru Jagiellonów, mających dziedziczenie prawa do tronu na Litwie, na Elekcyjny tron polski utrzymała się do bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta. 1573 – Sejm w Warszawie – ustalenie zasad elekcji – elekcja przez szlachtę (Viritim) zasada ta umożliwiała magnatom uzyskanie wpływu na wybór odpowiadającego ich interesom kandydata do tronu. Na sejmie elekcyjnym w 1573r wybrano Henryka Walezego, uchwalono zbiór podstawowych zasad ustrojowych, określonych jako artykuły henrykowskie. Zawarto tez z nowym Królem Pacta – Convente. Zawierały one osobiste zobowiązania króla (Walezy w 1574 uciekł do Francji) po ucieczce Walezego Tron polski znowu opustoszał. W trakcie bezkrólewia doszło do podwójnego wyboru (Maksymilian II Habsburg i Stefan Batory) ostatecznie królem wybrany został Batory (1575). W wyniku zmieniającej się roli instytucji ustrojowych w szczególności sejmu od pierwszej połowy XVI w. następowało stopniowe ograniczenie samodzielności króla w zakresie: *ustawodawstwa, *naczelnego dowództwa, *sądownictwo. Król zachował uprawnienia do wydawania akt ustawodawczych wobec miast królewskich, żydów. W rękach króla pozostało wyłączne prawo mianowania urzędników (w tym urzędy senatorskie). Król kierował polityką zagraniczną i sprawował zwierzchnictwo na lennami. Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów z woli szlachty ustalono zasady ustrojowe, zawarte w artykułach henrykowskich. Odtąd władza Króla oparta była na umowie między elektem a szlachtą. Twórcy artykułów henrykowskich dążyli do osłabienia pozycji monarchy w RP.
20.Wolna elekcja w Polsce.
Wolne elekcje zaczęły się w Polsce po śmierci Zygmunta Augusta (1572). Od 1573r kiedy na króla wybrano Henryka Walezego przyjęto zasadę elekcji VIRITIUM – każdy szlachcic miał prawo przybyć i bezpośrednio uczestniczyć w wyborze króla. Przygotowanie elekcji należało do Prymasa, który jako INTERREX zastępował króla. Sejm konwokacyjny – zawiązywano konfederacje i powoływano sądy kapturowe. Sejm elekcyjny – przesłuchiwano kandydatów na króla. Elekcje odbywały się we wsi Wola pod Warszawą. Budowano tam namiot (szopa senatorska) w którym przesłuchiwano kandydatów. Głosowano zgodnie z zasadą jednomyślności. Na koniec wynik głosowania ogłaszał Prymas, któremu towarzyszył marszałek. Królowi elektowi przedstawiono do podpisu zobowiązanie przestrzegania zasad ustrojowych (artykuły henrykowskie) oraz osobiste zobowiązania elekta (PACTA CONVENTA)
Sejm koronacyjny: -odbierano do króla przysięgę koronacyjną, artykuły henrykowskie, pacta conventa i inne akty. Król zatwierdzał wyroki wydane w czasie bezkrólewia i odbierał insygnia.
21.Urzędy ministerialne w Rzeczpospolitej szlacheckiej.
MARSZAŁEK WIELKI KORONNY- zarządzał dworem, dokonywał sądownictwa karnego w miejscu pobytu króla, mistrz ceremonii
MARSZAŁEK NADWORNY – zastępca MWR
KANCLERZ (PODKANCLERZ) – szerokie kompetencje w zakresie spraw zagranicznych i wewnętrznych, prowadził księgi kanclerskie, posiadał kompetencje sądowe
SEKRETARZ
PODSKARBI koronny –zarządzał skarbem, REFERENDARZ –powoływany do prowadzenia spraw w sądach królewskich, HETRMAN WIELKI KORONNY – dowódca wojsk z ramienia króla, REGIMENTARZ – zastępca HWK
22.Zasada nie łączenia (incompatibilitas) urzędów (1422-1736) i jej przykłady.
Zakaz łączenia w jednym ręku niektórych urzędów.
1422-przywilej czerwieński -zakaz łączenia urzędu: *starosty, *sędziego ziemskiego
1454-Cerekwica przywileje dla szlachty Wielkopolskiej oraz statuty nieszawskie z wyjątkiem starosty Krakowskiego -zakaz łączenia urzędu: starosty, wojewody lub kasztelana
1504-zakaz piastowania urzędu kanclerza będąc jednocześnie starostą, wojewodą lub kasztelanem (jeśli kanclerz był duchownym to nie mógł być prymasem lub biskupem)
1538-z konstytucji sejmu piotrkowskiego - w tym samym okręgu starostą, wojewodą lub kasztelanem
1550-starosta i urząd grodzki, wojewoda i urząd grodzki
1565 – podskarbi z marszałkiem
1562/1563-urząd ziemski i starosta, urząd ziemski i wojewoda, kasztelan, marszałek i podskarbi koronny
23.Urzędy ziemskie i ich rozwój (XVI-XVIII w.).
Administracja była dziedziną, w której król mimo ograniczeń zachował do końca znaczną władzę. Król był zwierzchnikiem centralnego i lokalnego aparatu administracyjnego (urzędy w większości stawały się dożywotnie – nieusuwalność urzędników) zakaz łączenia przez jedną osobę niektórych urzędów został rozszerzony. Zarząd terytorialny sprawowały urzędy królewskie i ziemskie. Sejmiki z urzędami ziemskimi stanowiły samorząd szlachecki.
1611-konstytucja sejmowa – określała porządek starszeństwa urzędów ziemskich (zmiana pozycji starosty)
Urzędy ziemskie: wojewoda, kasztelan, podkomorzy, starosta (zmiana charakteru urzędu), sędzia ziemski, wojski. Rzeczywiste uprawnienia wśród urzędników ziemskich zachowali wojewodowie i kasztelanowie oraz urzędnicy sądowi. Jednocześnie w wyniku zwiększenia liczebności niższych urzędników ziemskich, obok województw i ziem, także powiaty (XVIIIw) uzyskały pełną hierarchię urzędów ziemskich.
24.Sejm szlachecki, rozwój i kompetencje (1493-1795).
Od końca XIV w. w Polsce zwoływano sejmiki ziemskie, które były zjazdem całej szlachty z terenu danej ziemi lub województwa. Sejmik ziemski wywodził się ze zjazdu urzędników ziemi, na który zaczęła przybywać szlachta. Obradom sejmiku przewodniczył Starosta (w Wielkopolsce) Wojewoda (w Małopolsce) lub najwyższy godnością urzędnik ziemski. Sejmik uchwalał lokalne podatki i tworzył sąd sejmikowy. Sejmiki ziemskie były równoprawne z sejmami prowincjonalnymi i sejmem walnym i król mógł zwołać którykolwiek z nich dla zatwierdzenia swych pozycji. Od połowy XV w. sejmiki zaczęły wysyłać swych przedstawicieli-posłów-na sejm walny. Z chwilą powstania izby poselskiej sejmu walnego zmalała rola ustawodawcza sejmików, zachowały one jednak pewne kompetencje. Zależnie od funkcji sejmiki przybierały różne nazwy:
*Przedsejmowy-wysłuchiwał legacji króla zwołującego sejm walny, wybierał posłów i sporządzał dla nich instrukcje
*relacyjny – wysłuchiwał relacji posłów z sejmu walnego i decydował o przyłączeniu się do jego decyzji, a także ustalał sposób rozdziału podatków uchwalonych na sejmie. Sejmiki relacyjne odbywały się od 1589 r.
*elekcyjny – wybierał w poczwórnej liczbie kandydatów na wakujące urzędy podkomorzego, sędziego ziemskiego, podsadka i pisarza ziemskiego a w Wielkim Księstwie Litewskim również na urząd marszałka sejmikowego
*kapturowy – zwoływany na czas bezkrólewia dla wybrania władz konfederacji i sądu kapturowego
*gospodarczy – w XVII w. w okresie „rządów sejmikowych” zajmował się sprawami gospodarczymi i po 1677 wybierał deputatów do Trybunału Skarbowego Radomskiego
*deputacki – wybierał deputata do Trybunału Koronnego i Litewskiego
Sejm instytucja trój stanowa. Interes państwa reprezentował król, duchowieństwa senat, szlachtę izba poselska. Sejm był dwuizbowy; Senat (izba wyższa) o izba poselska.
Izba poselska – posłów wybierano na sejmikach w województwach, reprezentowali region z którego pochodzili. Poseł był związany instrukcjami udzielonymi na sejmiku. Zdawał relację z tego czego dokonał na sejmie walnym. W przypadku nie wywiązania się nie był ponownie wybierany. Liczba posłów i senatorów była zmienna
Senat – rada królewska przekształciła się w senat. Skład senatu to wojewodowie, kasztelanie, arcybiskupi i biskupi. W późniejszym czasie dołączył do nich marszałek wielki koronny. Król stał na czele izby senatorskiej. Kompetencje senatu i izby poselskiej były wspólne. Zawarto je w konstytucji nihil novi (1505r.-Radom: *uchwalanie ustaw dot. Wydatków i dochodów państwa, podatków, liczebności wojska spraw wojna – pokój *wyrażanie zgody na pospolite ruszenie, *prawo łaski i nobilitacji, *zgoda sejmu na małżeństwo króla, *sejm stał na czele adm.
Król zwoływał sejm raz na 2 lata na sesję zwyczajną (trwała ona 6 tygodni, sejm nadzwyczajny trwał 2 tyg.)Ustawy podejmowane były jednogłośnie.
25.Rządy...
PWSBiA_wawa