Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

Partia Komunistycza utworzona 15 XII 1948 roku na Kongresie Zjednoczeniowym PPR i PPS (jednocześnie I zjazd PZPR). Powstała na warunkach narzuconych przez kierownictwo PPR. Po wyeliminowaniu z PPS niezależnych przywódców i przeprowadzeniu masiwej czystki wśród członków (usunięcie ponad 82 tys. osób). Do 1989 roku odgrywała decydującą (kierowniczą) rolę w systemie politycznym i gospodarce Polski. Jej podstawami ideowymi był marksizm - leninizm. Perspektywiczny cel programowy: zbudowanie w Polsce ustroju socjalistycznego. Zasada życia wewnątrz partyjnego: centralizm demokratyczny. Struktura organizacyjna tworzona wg zasady produkcyjno-terytorialnej (podstawowe ogniwo: podstawowa organizacja partyjna w zakłądzie pracy, instytucji, organizacji). Najwyższa władza: Zjazd PZPR, a między zjazdami - Komitet Centralny (KC). Dominująca pozycja aparatu partyjnego w Biurze Politycznym (ścisła grupa kierownicza), sekretariacie KC i jego wydziałach, organach wykonawczych (egzekutywach) komitetów wojewódzkich i innych instancji. Na czele partii stał I sekretarz KC. Kolejni I sekretarze:

§         (21 XII 1948 - 12 III 1956) - B. Bierut

§         (20 III 1956 - 21 X 1956) - E. Ochab

§         (21 X 1956 - 20 XII 1970) - Władysław Gomułka

§         (20 XII 1970 - 6 IX 1980) - Edward Gierek

§         (6 IX 1980 - 18 X 1981) - S. Kania

§         (18 X 1981 - 29 VII 1989) - Wojciech Jaruzelski

§         29 VII 1989 - 27 I 1990) - M. Rakowski

PZPR kontynuowała politykę PPR sformułowaną VII-IX 1948. Po usunięciu sekretarza generalnego W. Gomułki (pod zarzutem odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego - natstępuje przysopiesozna realizacja stalinizacji Polski - m.in. tworzenie systemu instytucji państwowych i organizacji społeczno-politycznych, kontrolowanych przez partię polityczna. Budowa przemysłu (głównie cięzkiego), kolektywizacja rolnictwa. Rozbudowa instytucji i środków represji. Po 1953 roku (śmierć Stalina) krytyka polityki okresu od 1948 ("Błędów i wypaczeń"), nasilona po XX Zjeździe KPZR (II 1956), śmierci Bieruta oraaz wystąpieniu robotników w Poznaniu (poznański czerwiec 1956). X 1956 roku zwrot polityczny (przesilenie październikowe) poparty przez większość społeczeństwa, powrót do życia politycznego W.Gomułki (VIII Plenum KC).

Następuje częściowa demokratyzacja systemu sprawowania władzy państwowej i modernizacja polityki gospodarczej, bez istotnych zmian wewnętrznych w PZPR. W następnych latach rywalizacja zwolenników kontynuacji ograniczonych reform (rewizjonistów) z rzecznikami zachowania istniejącego systemu politycznego i gospodarczego (dogmatycy), przy utrzymaniu przez W. Gomułkę pozycji arbitra. Po 1960 roku stopniowa eliminacja "Puławian" (m.in. 1963 rok Zambrowskiego) i wzrost wpływów grupy związanej z ministerstwem spraw wewnętrznych, generałem M. Moczarem (tzw. partyzanci i i sprzymierzone z nimi młodsze pokolenie działaczy o rodowodzie ZMP-owskim). Próba wykorzystania przez nią wystąpień studentów (wydarzenia marcowe 1968) w celu przejęcia władzy. XII 1970 po grudniowym buncie robotniczyn na Wybrzeżu zmiana kierownictwa PZPR (E.Gierek) i polityki, głównie ekonomicznej (koncepcja szybkiego rozwoju gospodarczego przy wykorzystaniu kredytów zagranicznych, rozwój konsumpcji) - przy jednoczesnym dążeniu do utrwalenia systemu politycznego.. Rozbudowa nomenklatury - kontroli obsady stanowisk kierowniczych w instytucjach państwowych i politycznych oraz gospodarce. w 1976 roku wprowadzono do konstytucji zapis o PZPR jako "przewodniej sile politycznej społeczeństwa". Od 1975 roku w warunkach załamywania się polityki "dynamicznego rozwoju" - tzw. propaganda sukcesu, gwałtowny przyrost liczby członków partii (1976 - 80 ponad 1 mln nowo przyjętych, łącznie 1980 - 3150 tys członków. 1980 - 1981 spory wewnętrzne połączone z narastającą konfrontacją z NSZZ "Solidarność", polityka socjalistycznej odnowy (ograniczonej modernizacji systemu politycznego i reform gospodarczych, przy zachowaniu hegemonicznej pozycji PZPR). Samorzutna aktywność części członków PZPR, m.in. tworzenie porozumień pomiędzy podstawowymi organizacjami partyjnymi - struktur poziomych, jednocześnie spadek liczby członków, zwłaszcza w środowiskach robotniczych do około 2 mln. Od okresu stanu wojennego miał miejce spór zwolenników zasadniczej przebudowy partii i państwa ("liberałowie" o orientacji głównie socjaldemokratycznej) z jej przeciwnikami (tzw. beton), w warunkach chronicznego kryzysu gospodarki i polityki. 1988 - 89 koncepcja Okrgłego Stołu i zawarcie porozumienia z głównymi siłami opozycji politycznej ("Solidarność"). Po przegranych wyborach do parlamentu VI 1989 oddanie władzy. 27 I 19900 ostatni (XI) Zjazd PZPR - decyzja o samorozwiązaniu (część członków założyła 2 partie: SdRP i PUS, deklarujące zamiar realizacji założeń socjalizmu demokratycznego).