aparat_represji_Ketman_i_Monika.pdf
(
1146 KB
)
Pobierz
Sklad tom I aktualny
Ka˝dy kraj ma swojà policj´ […] Po˝àdane jest […] aby zdarzy∏o si´ coÊ okreÊlonego, co by
wzmog∏o jej czujnoÊç. A to le˝y w pana zakresie… nieprawda˝? […] Czego sobie w obecnej chwili ˝y-
czymy, to zaakcentowanie niepokoju… fermentu, który niewàtpliwie istnieje… […] Zak∏adamy, ˝e
stan rzeczy, jaki pan tu przedstawia, istnieje jako zasadniczy warunek paƒskiego zatrudnienia. Obec-
nie potrzebne jest nie pisanie, ale spowodowanie jakiegoÊ okreÊlonego, znaczàcego faktu, powiedzia∏-
bym niemal – faktu przera˝ajàcego.
Joseph Conrad,
Tajny agent
1
„Ods∏oni´cie nagiej prawdy znies∏awi nas u obcych!” O ma∏oduszni, wi´c chcecie czekaç, a˝eby ci
obcy ods∏aniali wam prawd´ […] z pomini´ciem oczywiÊcie wielu rzeczy, które je istotnie ∏agodzà, t∏u-
maczà; i naprzeciw takim badaniom zamierzacie stawiaç teatralne dekoracje, w których prawdziwoÊç
nie wierzycie sami […] ˝e taki obraz zrodzi szkodliwy pesymizm, kiedy narodowi w wyjàtkowym jego
po∏o˝eniu potrzeba otuchy, zrodzi zniech´cenie do przesz∏oÊci, kiedy ta przesz∏oÊç powinna byç niewy-
czerpanà kopalnià ufnoÊci w swe si∏y. Gdzie˝ to jednak – spytajmy – i kiedy blichtr i samochwalstwo
sta∏y si´ dêwignià pracy i podstawà rozumnego dzia∏ania.
Micha∏ Bobrzyƒski,
Dzieje Polski w zarysie
(Dodatek:
W imi´ prawdy dziejowej. Prawda historyczna
)
2
.
Wst´p
3
Cz´Êç I
Ewa Zajàc
Komentarz metodologiczny
Wkrótce po powstaniu IPN by∏ych dzia∏aczy krakowskiego Studenckiego Komi-
tetu SolidarnoÊci zelektryzowa∏y podejrzenia
4
, i˝ Les∏aw Maleszka, ich kolega
1
J. Conrad,
Tajny agent. OpowieÊç prosta
, Warszawa 2004.
2
M. Bobrzyƒski,
Dzieje Polski w zarysie
, opracowali i wst´pem poprzedzili M. H. Serejski i A. F. Grabski,
Warszawa 1987, s. 497–498 (Dodatek:
W imi´ prawdy dziejowej. Prawda historyczna
)
.
3
Autorkà pierwszej cz´Êci wst´pu jest Ewa Zajàc, cz´Êç drugà napisa∏ Henryk G∏´bocki.
4
Podejrzenia co do wspó∏pracy Les∏awa Maleszki ze S∏u˝bà Bezpieczeƒstwa PRL pojawi∏y si´ w Êrodowi
73
Artyku∏y i dokumenty
i przyjaciel z opozycji – wspó∏za∏o˝yciel i jeden z sygnatariuszy Studenckiego Komi-
tetu SolidarnoÊci – by∏ konfidentem S∏u˝by Bezpieczeƒstwa. Pod presjà kolegów
Maleszka przyzna∏ si´, co wi´cej – opisa∏ swój „przypadek”
5
. Sta∏o si´ to, zanim jesz-
cze archiwiÊci i historycy uzyskali dost´p do wytworzonych przez bezpiek´ akt
6
.
W zwiàzku z tym konfrontacja opowieÊci Maleszki z zachowanà faktografià nie mo-
g∏a nastàpiç od razu. Dokumenty dotyczàce jego wspó∏pracy: donosy, rozliczenia
funduszu „O”, informacje o przekazywanych Maleszce do wykonania zadaniach
itp., które do tej pory zosta∏y odnalezione, dobitnie Êwiadczà o tym, jak bardzo
w swojej „spowiedzi” mija∏ si´ z prawdà. Pierwsze z brzegu przyk∏ady to data zakoƒ-
czenia
7
wspó∏pracy lub chocia˝by zatajenie pozosta∏ych pseudonimów
8
. Niestety,
do dzisiaj tekst ten pozostaje najwa˝niejszym êród∏em wiedzy dla opinii publicznej
na temat tajnego wspó∏pracownika „Ketmana”
vel
„Returna”
vel
„Tomka”
vel
„Zbyszka”, co gorsza – równie˝ dla wi´kszoÊci historyków PRL i dziennikarzy, tak
licznie i z ochotà zajmujàcych si´ dzisiaj powiàzaniami agenturalnymi eksponowa-
nych osób. Kiedy ju˝ zaistnia∏a taka mo˝liwoÊç, nie si´gn´li oni – poza kilkoma
wyjàtkami, a i to przy okazji rozwiàzywania innych problemów badawczych
9
– do ar-
chiwaliów bezpieki, czyli podstawowego êród∏a weryfikujàcego okolicznoÊci wspó∏-
pracy Maleszki. Zwa˝ywszy na to, ˝e dokumentów z donosami sporzàdzanymi przez
Maleszk´ dla SB sà dziesiàtki, a nowe wcià˝ odnajduje si´ w archiwach IPN, luka ta
jeszcze d∏ugo mo˝e byç niewype∏niona.
Maleszka, bodaj pierwszy ujawniony publicznie w III Rzeczypospolitej tajny
wspó∏pracownik peerelowskich tajnych s∏u˝b, sta∏ si´ dla Êrodowisk opiniotwórczych
i mediów niemal modelowym agentem, a jego przyk∏ad przywo∏ywano stale w dys-
kusjach o konfidentach komunistycznego re˝imu. Niewàtpliwie wynika∏o to z faktu,
˝e agenturalnego uwik∏ania Maleszki nikt nie podwa˝a∏ – wszak sam si´ przyzna∏.
Mniej jednoznaczne by∏y ju˝ kolejne ujawniane przypadki, zw∏aszcza dotyczàce zna-
nych osób
10
.
Szczegó∏owa analiza agenturalnej dzia∏alnoÊci Maleszki na podstawie materia-
∏ów bezpieki mog∏a byç (i ciàgle jest) dobrym poligonem warsztatowym dla badaƒ
nad funkcjonowaniem tajnych wspó∏pracowników w strukturach SB. Wyniki i wnio-
ski b´dàce rezultatem takich badaƒ sà nie do przecenienia, zw∏aszcza w sytuacjach
sku by∏ych SKS-owców najprawdopodobniej w 2001 r. po lekturze pracy dyplomowej napisanej w Wy˝szej
Szkole Oficerskiej im. F. Dzier˝yƒskiego przez plut. Ireneusza Krassowskiego pod kierunkiem porucznika
mgr. Jerzego Telaka (
Rozpoznanie i ograniczanie przez S∏u˝b´ Bezpieczeƒstwa Studenckiego Komitetu Soli-
darnoÊci na terenie Krakowa w latach 1976–1979
, Legionowo 1989).
5
L. Maleszka,
By∏em „Ketmanem”
, „Gazeta Wyborcza”, 13 XI 2001 r.
6
Gdy Les∏aw Maleszka opublikowa∏ swe wyznania, w krakowskim Oddziale AIPN trwa∏ dopiero zakrojony
na szerokà skal´ proces przejmowania archiwaliów wytworzonych przez peerelowski aparat represji.
7
Les∏aw Maleszka wspomnia∏ o wspó∏pracy z SB do 1984 r., faktycznie zaÊ wspó∏pracowa∏ do 1989 r.
8
Poza pseudonimem „Ketman” Les∏aw Maleszka u˝ywa∏ te˝ pseudonimów: „Return”, „Tomek” i „Zby-
szek”.
9
H. G∏´bocki,
Policja tajna przy robocie. Z dziejów paƒstwa policyjnego w PRL
, Kraków 2005.
10
Ujawnianie tajnych wspó∏pracowników peerelowskich tajnych s∏u˝b dokonuje si´ w ró˝ny sposób, nie za-
wsze z zachowaniem profesjonalnych – z punktu widzenia historyka – procedur.
74
„Ketman” i „Monika” – ˝ywoty równoleg∏e
–apodobnych przypadków jest ca∏kiem sporo – gdy brakuje dokumentacji Êwiad-
czàcej jednoznacznie o wspó∏pracy, czyli teczki personalnej oraz teczki pracy. W wy-
padku Maleszki – sàdzàc po iloÊci i rozmiarach zachowanych donosów – teczek pra-
cy by∏o zapewne kilka. Niezwykle cenna by∏aby te˝ konfrontacja tej dokumentacji ze
êród∏ami innego pochodzenia, w tym z licznymi tekstami Maleszki, które zamiesz-
cza∏ w prasie niezale˝nej i podziemnej. Zweryfikowane w ten sposób fakty stanowi-
∏yby solidnà podstaw´ do ustalenia m.in. miary zaanga˝owania si´ Maleszki po stro-
nie SB, tzn. zakresu i ewentualnie stopnia szkodliwoÊci jego wspó∏pracy z aparatem
represji. Tak wypracowane wnioski by∏yby trudne do podwa˝enia i stanowi∏yby do-
bry materia∏ porównawczy oraz punkt odniesienia.
Niewàtpliwie barier´ w tego rodzaju poczynaniach badawczych stanowi ciàgle
ograniczona umiej´tnoÊç odczytywania i interpretacji akt pozostawionych przez
bezpiek´. Dotyczy to zw∏aszcza akt operacyjnych, w tym najbardziej wÊród nich
dra˝liwych, czyli tych Êwiadczàcych o agenturalnej wspó∏pracy. W znacznym stopniu
wynika to z braku systematycznych i ca∏oÊciowych badaƒ dotyczàcych z jednej stro-
ny przepisów, które regulowa∏y funkcjonowanie resortu spraw wewn´trznych
i struktur pokrewnych, z drugiej zaÊ ich organizacji i pragmatyki dzia∏ania. Nie po-
wsta∏ dotàd przewodnik czy wst´p do badaƒ nad aktami komunistycznych tajnych
s∏u˝b, chocia˝ znawcy przedmiotu i metodolodzy zwracajà uwag´ na specyfik´ tego
rodzaju êróde∏ i podkreÊlajà potrzeb´ zachowania szczególnej wra˝liwoÊci etycznej,
spo∏ecznej i historycznej przy ich opracowywaniu i publikowaniu. W tej sytuacji nie
powinien dziwiç fakt, i˝ w licznych ostatnio doniesieniach prasowych a˝ roi si´ od
b∏´dów i przek∏amaƒ. Pozostawianie ich bez sprostowaƒ i wyjaÊnieƒ – które z oczy-
wistych wzgl´dów powinni sporzàdzaç przede wszystkim historycy IPN – sprawia, i˝
opinii publicznej zaszczepiana jest fa∏szywa wiedza na temat funkcjonowania bez-
pieki w ogóle. B∏´dy przedmiotowe i opaczne interpretacje nie zawsze wynikajà ze
z∏ej woli piszàcych o ró˝norodnych problemach zwiàzanych z funkcjonowaniem SB,
w tym o dzia∏alnoÊci konfidentów. Informacje na ich temat elektryzujà opini´ pu-
blicznà, zw∏aszcza – czemu trudno si´ dziwiç – kiedy sà to osoby bàdê powszechnie
znane, bàdê uto˝samiane z konkretnym Êrodowiskiem profesjonalnym czy towarzy-
skim. Rozwiàzanie tego problemu powinno polegaç nie tyle na ograniczaniu dost´-
pu do archiwaliów bezpieki, lecz raczej na tworzeniu narz´dzi badawczych, które
umo˝liwi∏yby korzystanie ze zgromadzonych tam teczek zarówno przez historyków,
jak i dziennikarzy w sposób s∏u˝àcy poznawaniu prawdy, a nie kreowaniu sezono-
wych sensacji.
Negatywne skutki zaniechania doskonalenia procedur badawczych w tej dziedzi-
nie sà oczywiste i wa˝kie pod wzgl´dem socjologicznym, historycznym i politycznym.
Przeciwnicy ujawniania teczek i upowszechniania badaƒ poesbeckich akt wcià˝ mo-
gà u˝ywaç argumentów o niewielkiej wiarygodnoÊci, a w konsekwencji bezu˝ytecz-
noÊci dla badaczy dziejów najnowszych Polski archiwaliów wytworzonych przez pe-
erelowski aparat represji. W ten sposób ko∏o si´ zamyka. Dopóki tak b´dzie, dopóty
pami´ç o naszej niedawnej historii b´dzie s∏u˝y∏a politycznej szermierce. Nie ulega
natomiast wàtpliwoÊci, ˝e rozstrzygni´cie przez specjalistów zasadniczych proble-
75
Artyku∏y i dokumenty
mów warsztatowych i metodologicznych zwiàzanych z dokumentacjà pozostawionà
przez peerelowskie tajne s∏u˝by pozbawi Êrodowiska antylustracyjne mo˝liwoÊci ma-
nipulowania opinià publicznà. Zale˝nie bowiem od potrzeby chwili koryfeusze tych
kr´gów dla zdyskredytowania wartoÊci poznawczej esbeckiej dokumentacji powo∏u-
jà si´ bàdê na fa∏szerstwa, jakim permanentnie by∏a ona poddawana, bàdê na jej nie-
reprezentatywnoÊç b´dàcà skutkiem przetrzebienia archiwów w latach 1989–1990
11
.
Gdyby przedstawione postulaty zosta∏y zrealizowane ju˝ wczeÊniej, zapewne od-
miennie wyglàda∏aby medialna debata
12
wywo∏ana ujawnieniem nazwiska kolejnego
tajnego wspó∏pracownika zwiàzanego ze Êrodowiskiem krakowskiego SKS. Byç mo-
˝e nawet nie odby∏aby si´ w ogóle, a sprawà konfidenta o pseudonimie „Monika”
zajmowaliby si´ w zaciszu swoich gabinetów wy∏àcznie historycy. Sta∏o si´ jednak
inaczej. W oÊwiadczeniu opublikowanym wiosnà 2004 r. na ∏amach zas∏u˝onego dla
badaƒ nad dziejami najnowszymi pisma „Karta” dzia∏acze by∏ego SKS og∏osili, ˝e
ich kolega z opozycji Henryk Karkosza
13
–wlatach osiemdziesiàtych XX wieku nie-
zale˝ny wydawca – by∏ tajnym wspó∏pracownikiem SB o pseudonimie „Monika”. Ta-
ki wniosek wyciàgn´li z lektury akt udost´pnionych im przez IPN. Do „Karty” napi-
sali jednak dopiero po tym, gdy – w dalszym etapie realizacji przez IPN wniosku
pokrzywdzonego – niektórzy z nich otrzymali
Not´ dotyczàcà danych identyfikacyj-
nych informatorów
. Ten oficjalny dokument ujawni∏ im, i˝ kryptonim (lub numer,
pod którym zanonimizowano dane osobowe informatora w udost´pnionych lub wy-
danych dokumentach dotyczàcych pokrzywdzonego) – „Monika” ukrywa nazwisko
Henryka Karkoszy, s. Antoniego, ur. 25 V 1953 r.
14
O ile nikt jednak nie podwa˝a∏
faktu wspó∏pracy z SB Les∏awa Maleszki, o tyle informacje o kolaboracji Karkoszy
– paradoksalnie, zwa˝ywszy na ich êród∏o – nie spotka∏y si´ ju˝ z tak jednoznacznà
ocenà. Chocia˝ Henryk Karkosza nie by∏ powszechnie znanym opozycjonistà ani
dzia∏aczem politycznym z pierwszych stron gazet, to ujawnienie jego agenturalnego
uwik∏ania okaza∏o si´ szczególnie bulwersujàce. Jak bowiem napisa∏ wydawca „Kar-
ty” Zbigniew Gluza: „To nie tylko szef jednego z najwi´kszych podziemnych wydaw-
nictw, ale równie˝ cz∏onek ogólnopolskiej struktury, która zajmowa∏a si´ rozdziela-
11
Nierozstrzygni´cie dotàd problemów zwiàzanych z wartoÊciowaniem i wiarygodnoÊcià akt pozostawionych
przez peerelowskie tajne s∏u˝by stawia historyków tego rozdzia∏u dziejów ojczystych w ma∏o komfortowej
sytuacji, gdy˝ ich wypowiedzi si∏à rzeczy muszà zbli˝aç si´ do publicystyki.
12
Zob. oÊwiadczenia i polemiki w tej sprawie: J. Morawski,
Wydawca i konfident
, „Rzeczpospolita”, 9 VIII
2004;
List Henryka Karkoszy
,
ibidem
, 20 VIII 2004;
Odpowiedê J. Morawskiego
; B. Wildstein,
Ketman,
Monika i inni
,
ibidem
, 2 X 2004; W. Czuchnowski,
Monika szuka ratownika
, „Gazeta Wyborcza”, 23 VIII
2004; P. Pytlakowski,
Heniek z twarzà „Moniki”
, „Polityka” 2004, nr 36; A. Romanowski,
IPN – bezprawie
i absurd
, „Gazeta Wyborcza”, 25 IX 2004. Por. polemik´ z A. Romanowskim: B. Sonik,
Lustracja jest po-
trzebna
, „Gazeta Wyborcza”, 27 X 2004; A. Rzepliƒski,
Ostrza∏ twierdzy IPN
,
ibidem
, 4 XII 2004. Kolejne
ataki na IPN w kontekÊcie sprawy Karkoszy: A. Pawlak, A. Romanowski,
Tak nie warto rozmawiaç
, „Gaze-
ta Wyborcza”, 11 XII 2004; J. Widacki,
Prawo do sàdu dla ka˝dego
,
ibidem
, 18 XII 2004. Por. te˝ wywo∏a-
ny sprawà Karkoszy spór o dost´p do archiwów IPN: A. Dudek, P. Machcewicz,
IPN na celowniku
, „Rzecz-
pospolita”, 30 IX 2004. Por. odpowiedê historyka IPN A. Romanowskiemu: K. Persak,
IPN – Powinni tego
zabroniç!
, „Biuletyn IPN” 2004, nr 11 (46), s. 4–17.
13
Jego biogram zosta∏ zamieszczony w 2. tomie s∏ownika biograficznego wydanym przez OÊrodek Karta,
Opozycja w PRL. S∏ownik biograficzny 1956–89
, Warszawa 2002, t. 2, s. 158–160.
14
Cyt. za: R. Terlecki, „
Monika”, czyli „nieprzerwany dop∏yw informacji”
, „Biuletyn IPN” 2005, nr 3 (50), s. 67.
76
„Ketman” i „Monika” – ˝ywoty równoleg∏e
niem pieni´dzy przychodzàcych z Zachodu – cz∏owiek wprowadzony w najtajniejsze
wymiary antypeerelowskiego podziemia”
15
.
Jak wynika z akt operacyjnych, wspó∏praca Maleszki i Karkoszy z SB mia∏a po-
dobny charakter: obaj byli zwiàzani z krakowskim SKS i jednoczeÊnie donosili na
dzia∏aczy Konfederacji Polski Niepodleg∏ej, Ruchu M∏odej Polski i innych opozycyj-
nych Êrodowisk, a od 1980 r. na cz∏onków Niezale˝nego Zrzeszenia Studentów
i Niezale˝nego Samorzàdnego Zwiàzku Zawodowego „SolidarnoÊç”. Równie˝ gra-
tyfikacje otrzymywane przez nich za wspó∏prac´ z tajnymi s∏u˝bami by∏y znaczàco
wy˝sze ni˝ pozosta∏e wyp∏aty z funduszu operacyjnego
16
. Obaj kolaborowali d∏ugo
i nie tylko zwyczajnie donosili na kolegów, ale – jak wynika z zachowanych doku-
mentów – cz´sto podpowiadali bezpiece, w jaki sposób mo˝e poprawiç skutecznoÊç
swych dzia∏aƒ. Aktywnie te˝ uczestniczyli w re˝yserowanych przez SB grach i kom-
binacjach operacyjnych, których celem by∏a nie tylko kontrola, ale i dezintegracja
inwigilowanych Êrodowisk. Tak w jednym, jak i w drugim przypadku nie zachowa∏a
si´ dokumentacja operacyjna w postaci teczki personalnej i teczki pracy. Najpraw-
dopodobniej zosta∏y one zniszczone w 1989 lub na poczàtku 1990 r. w jednostkach
operacyjnych prowadzàcych tych konfidentów.
Brak êróde∏ jednoznacznie Êwiadczàcych
17
o wspó∏pracy utrudnia wprawdzie
bezsporne identyfikowanie agentury, ale go nie wyklucza. Nie uniemo˝liwia tego
równie˝ ograniczony dost´p do materia∏ów ewidencyjnych wytworzonych w prze-
sz∏oÊci przez bezpiek´ lub nawet ich niedost´pnoÊç z powodów prawnych bàdê pro-
ceduralnych. Identyfikacji konfidentów i co wi´cej – rekonstrukcji ich rzeczywistej
dzia∏alnoÊci na rzecz esbeckich mocodawców mo˝na dokonaç w sposób poÊredni,
zestawiajàc, porównujàc i weryfikujàc informacje odnalezione w materia∏ach opera-
cyjnych ró˝nych kategorii, a tak˝e w aktach administracyjnych.
Gromadzenie dokumentacji operacyjnej dotyczàcej osobowych êróde∏ informacji
w formie teczki personalnej i teczki pracy mia∏o na celu sta∏e monitorowanie agenta
z powodów zarówno z praktycznych, jak i biurokratycznych. RównoczeÊnie z depono-
wanych w teczce pracy donosów sporzàdzano kopie, meldunki operacyjne, informacje,
wyciàgi itp., które kierowano do teczek osób, Êrodowisk i spraw, do rozpracowania
których – wszak werbunek by∏ zwykle celowy – tajny wspó∏pracownik by∏ pozyskany
i wykorzystywany. Równie˝ kopie wielu materia∏ów umieszczanych w teczce personal-
nej trafia∏y, zgodnie z obowiàzujàcymi w Ministerstwie Spraw Wewn´trznych przepi-
sami i praktykà, do ogólnej dokumentacji. Dotyczy to m.in. potwierdzeƒ wyp∏at z fun-
duszu „O”, które kierowane by∏y do zbiorczych raportów kasowych. Nie ma na nich
wprawdzie w∏asnor´cznego podpisu informatora, ale sà tam inne elementy identyfiku-
jàce, np. numer rejestracyjny (ewidencyjny). ZnajomoÊç zatem powy˝szych zasad obie-
gu informacji przy rekonstrukcji dzia∏alnoÊci agentów ma znaczenie podstawowe.
15
„Karta” 2004, nr 41.
16
R. Terlecki,
„Monika”...
, s. 61–63, H. G∏´bocki,
Zarobki tajnych wspó∏pracowników
[w:]
idem
,
Policja taj-
na..
., s. 121–138.
17
Nie jesteÊmy stra˝nikami. Rozmowa z Andrzejem Kulerem i Januszem Kurtykà z Instytutu Pami´ci Narodowej
,
„Gazeta Wyborcza”, 29 X 2004 (dodatek krakowski).
77
Plik z chomika:
dziadpielgrzym
Inne pliki z tego folderu:
Utopia and Terror in the 20th Century. 00. Professor Bio.mkv
(1486 KB)
Utopia and Terror in the 20th Century. 01. Defining Utopia and Terror.mkv
(238347 KB)
Utopia and Terror in the 20th Century. 02. The Legacy of Revolutions.mkv
(238506 KB)
Utopia and Terror in the 20th Century. 03. Omens of Conflict.mkv
(238140 KB)
Utopia and Terror in the 20th Century. 04. World War I.mkv
(238033 KB)
Inne foldery tego chomika:
Bezpieka, służby bezpieczeństwa
Cienie PRL-u
Desperaci
Gry wojenne- Kuklinski
Historia komunizmu
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin